Nội dung bài viết
Cùng một dòng định mức, aptomat có nhiều phiên bản 1P, 1P+N, 2P, 3P, 3P+N, 4P. Số cực cho biết aptomat đóng cắt những dây nào và bảo vệ quá dòng trên những dây nào. Chọn thiếu cực có thể làm mạch vẫn còn điện khi đã ngắt aptomat. Chọn thừa cực thì tốn chi phí và chỗ trong tủ.
Ý nghĩa từng loại
| Ký hiệu | Đóng cắt | Bảo vệ quá dòng | Dùng cho |
|---|---|---|---|
| 1P | Dây pha | Dây pha | Mạch một pha, chỉ cắt dây pha |
| 1P+N | Dây pha và trung tính | Chỉ dây pha | Mạch một pha, cắt cả hai dây, nhỏ gọn |
| 2P | Hai dây | Cả hai dây | Tổng một pha, mạch cần cắt cả pha và trung tính, mạch một chiều |
| 3P | Ba dây pha | Ba dây pha | Tải ba pha không dùng trung tính (động cơ), hệ không cần cắt trung tính |
| 3P+N | Ba pha và trung tính | Ba dây pha | Mạch ba pha bốn dây, cần cắt trung tính |
| 4P | Ba pha và trung tính | Tùy loại (xem bên dưới) | Mạch ba pha bốn dây cần cắt, và có thể bảo vệ, dây trung tính |
"N" nghĩa là cực trung tính được đóng cắt nhưng không có bộ bảo vệ quá dòng.
Khi nào chỉ cần 1P hoặc 3P?
Khi dây trung tính được nối đất tin cậy và thiết kế không yêu cầu cắt trung tính, có thể chỉ cắt dây pha:
- 1P cho các mạch nhánh một pha như chiếu sáng, ổ cắm trong tủ căn hộ, văn phòng.
- 3P cho động cơ ba pha (không dùng dây trung tính) và các mạch phân phối ba pha không cần cắt trung tính.
Ví dụ: TGB1N-63 1P C16, TGB1N-63 3P C32.
Khi nào nên cắt cả dây trung tính?
Nên chọn 1P+N, 2P, 3P+N hoặc 4P trong các trường hợp:
- Tổng của căn hộ, nhà ở, tủ tầng: khi ngắt tổng, cả pha và trung tính đều được cách ly, an toàn khi sửa chữa.
- Sơ đồ nối đất TT, hoặc không chắc dây trung tính đã được đấu đúng: dây trung tính có thể mang điện áp so với đất, cần cắt cả trung tính để cách ly hoàn toàn.
- Chuyển đổi nguồn lưới và máy phát (ATS): cắt cả trung tính giúp hai nguồn không bị nối chung dây trung tính. Việc này tránh làm sai tác động của thiết bị chống dòng rò.
- Thiết bị chống dòng rò (RCCB, RCBO): luôn cắt cả pha và trung tính (1P+N, 2P, 4P).
- Mạch điện một chiều, ví dụ hệ điện mặt trời: dùng aptomat DC đúng số cực theo sơ đồ của nhà sản xuất.
Quy định cụ thể về việc bảo vệ và cắt dây trung tính theo từng sơ đồ nối đất nằm trong IEC 60364-4-43 và IEC 60364-5-53. Với công trình cụ thể, chọn theo bản vẽ thiết kế.
4P: trung tính có được bảo vệ không?
Không phải aptomat 4 cực nào cũng bảo vệ quá dòng cho dây trung tính. Ví dụ, MCCB Tengen TGM3 4 cực có bốn kiểu cực N (theo catalogue):
| Kiểu | Cực N có bộ bảo vệ quá dòng | Cực N đóng cắt cùng các pha |
|---|---|---|
| A | Không | Không, luôn nối thông |
| B | Không | Có (đóng trước, cắt sau các pha) |
| C | Có | Có |
| D | Có | Không, luôn nối thông |
Khi nào cần cực N có bảo vệ (kiểu C)?
- Khi dòng điện trên dây trung tính có thể lớn hơn dòng pha. Tải điện tử như máy tính, đèn LED, UPS, biến tần sinh ra sóng hài bậc 3. Các sóng hài này cộng dồn trên dây trung tính thay vì triệt tiêu, nên dây trung tính có thể quá tải dù dòng các pha vẫn bình thường.
- Khi tiết diện dây trung tính nhỏ hơn dây pha.
Bảng chọn nhanh
| Mạch | Số cực gợi ý |
|---|---|
| Nhánh chiếu sáng, ổ cắm trong nhà (TN) | 1P hoặc 1P+N |
| Tổng căn hộ, nhà ở một pha | 2P |
| Mạch có chống dòng rò một pha | RCBO 1P+N hoặc 2P |
| Động cơ ba pha | 3P |
| Tổng tủ ba pha, hệ TN-C (dây PEN không được đóng cắt) | 3P |
| Tổng tủ ba pha cần cắt trung tính (TT, TN-S theo thiết kế) | 3P+N hoặc 4P |
| Chuyển nguồn lưới và máy phát | 4P |
| Tải nhiều sóng hài (tòa nhà văn phòng, trung tâm dữ liệu) | 4P có bảo vệ trung tính |
Tìm nhanh bằng bộ lọc: MCB 4 cực, MCCB 4 cực. Ví dụ TGB1N-63 4P C32 và TGM3-125L/4300 100A.
Bài viết mang tính hướng dẫn chung. Số cực aptomat cần chọn theo sơ đồ nối đất và thiết kế của công trình. Kỹ sư VITCO có thể hỗ trợ đối chiếu model qua trang yêu cầu báo giá.
Nguồn tham khảo
- Tengen, catalogue MCB TGB1N-63 và MCCB TGM3 (kiểu cực N của sản phẩm 4 cực).
- Schneider Electric, Electrical Installation Guide: Selection of a circuit-breaker.
- IEC 60364-4-43 (bảo vệ quá dòng, gồm dây trung tính), IEC 60364-5-53 (thiết bị cách ly và đóng cắt).
