Thuật ngữ điện
Giải thích thuật ngữ thiết bị điện
Dòng định mức, khả năng cắt, chỉnh định, cấp bảo vệ… giải thích ngắn gọn, kèm ví dụ thực tế. Trong các bài kiến thức kỹ thuật, những từ có gạch chân chấm có thể bấm để xem giải thích.
A
- Aptomat bảo vệ động cơ (CB motor, MPCB)
- Aptomat dành riêng cho động cơ, gộp bảo vệ ngắn mạch và bảo vệ quá tải có núm chỉnh dòng trong một thiết bị, thường kèm bảo vệ mất pha. Chọn sao cho dòng định mức trên nhãn động cơ nằm trong dải chỉnh; khác MCB thông thường là chịu được dòng khởi động mà vẫn bảo vệ quá tải sát.
- ATS (bộ chuyển nguồn tự động)
- Thiết bị tự động chuyển tải từ nguồn chính (thường là lưới điện) sang nguồn dự phòng (máy phát hoặc lộ thứ hai) khi nguồn chính mất hoặc bất thường, rồi chuyển về khi nguồn chính ổn định. Có khóa liên động để hai nguồn không bao giờ cùng cấp cho tải.
B
- Bảo vệ LSI (quá tải, ngắn mạch có trễ, cắt tức thời)
- Ba chức năng bảo vệ của bộ điều khiển điện tử trong ACB và MCCB: L bảo vệ quá tải có thời gian dài, S bảo vệ ngắn mạch có trễ ngắn, I cắt ngắn mạch tức thời. Một số bộ có thêm G bảo vệ chạm đất.
- BESS (hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin)
- Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (Battery Energy Storage System): nạp điện khi thừa hoặc giá rẻ, phát lại khi cần. Gồm khối pin, bộ biến đổi công suất PCS, hệ quản lý pin BMS và hệ điều khiển; ghi công suất MW và dung lượng MWh.
- Biến dòng (CT)
- Thiết bị hạ dòng điện lớn ở mạch sơ cấp xuống dòng nhỏ chuẩn 5 A hoặc 1 A ở thứ cấp, tỉ lệ với nhau, để đồng hồ, công tơ, rơ le bảo vệ đo được. Ghi tỉ số dạng 200/5 A và cấp chính xác như 0,5 hoặc 5P10.
C
- Cấp bảo vệ IP (IP54, IP65, IP67)
- Mã gồm chữ IP và hai chữ số theo IEC 60529, cho biết vỏ thiết bị chống vật rắn, bụi (chữ số thứ nhất, 0–6) và chống nước (chữ số thứ hai, 0–9) tới mức nào. Ví dụ IP65: kín bụi và chịu được tia nước từ mọi hướng.
- Cấp cách điện động cơ (B, F, H)
- Chữ cái B, F, H trên nhãn động cơ cho biết nhiệt độ lớn nhất mà hệ thống cách điện cuộn dây chịu được lâu dài: B 130 °C, F 155 °C, H 180 °C. Vượt mức này thường xuyên thì cách điện lão hóa nhanh và động cơ dễ cháy cuộn dây.
- Cấp đo lường CAT (CAT II, CAT III, CAT IV)
- Phân loại theo IEC 61010 cho biết dụng cụ đo chịu được xung quá áp ở vị trí nào của hệ thống điện: CAT II cho ổ cắm, thiết bị cắm điện; CAT III cho tủ phân phối, máy cố định; CAT IV cho đầu nguồn, công tơ, đường dây vào nhà.
- Chỉnh định dòng bảo vệ (Ir)
- Đặt ngưỡng dòng bảo vệ quá tải (Ir) của aptomat theo dòng tải thực tế, thường bằng một tỉ lệ của dòng định mức In. MCB có ngưỡng cố định; nhiều MCCB và ACB cho phép chỉnh định.
- Contactor (khởi động từ)
- Thiết bị đóng cắt điều khiển bằng nam châm điện, dùng để đóng, cắt thường xuyên mạch động lực của động cơ và tải lớn. Cấp điện cho cuộn hút thì tiếp điểm chính đóng, mất điện thì tiếp điểm nhả. Contactor không tự bảo vệ quá tải, ngắn mạch.
- Cơ sở sử dụng năng lượng trọng điểm
- Nhà máy, xưởng, tòa nhà tiêu thụ năng lượng lớn theo tiêu chí của Chính phủ, có tên trong danh sách UBND tỉnh công bố hằng năm. Phải lập kế hoạch năm và 5 năm, có người quản lý năng lượng và kiểm toán năng lượng định kỳ.
D
- Dòng chịu đựng ngắn hạn (Icw)
- Dòng ngắn mạch mà aptomat chịu được trong một khoảng thời gian ngắn (thường 1 giây) mà không cắt và không bị hỏng. Icw cho phép aptomat tổng chờ aptomat nhánh cắt trước, giúp hệ thống có tính chọn lọc.
- Dòng định mức (In)
- Dòng điện lớn nhất mà thiết bị (aptomat, contactor…) được thiết kế để mang liên tục, ở nhiệt độ môi trường chuẩn do nhà sản xuất công bố, mà không bị cắt hay quá nhiệt.
- Dòng rò định mức (IΔn)
- Ngưỡng dòng rò mà RCCB, RCBO hoặc ELCB phải cắt, ví dụ 30 mA để bảo vệ người, 100 mA hoặc 300 mA cho bảo vệ chống cháy và tủ tổng. Thiết bị không cắt dưới 0,5 IΔn và phải cắt khi dòng rò đạt IΔn.
- DPPA (mua bán điện trực tiếp)
- Cơ chế cho phép nhà máy điện năng lượng tái tạo bán điện trực tiếp cho khách hàng sử dụng điện lớn, qua đường dây kết nối riêng hoặc qua lưới điện quốc gia, theo Nghị định 57/2025/NĐ-CP được sửa đổi bởi Nghị định 243/2026/NĐ-CP.
Đ
- Đấu sao (Y) và đấu tam giác (Δ)
- Hai cách nối ba cuộn dây của động cơ 3 pha. Đấu sao: ba đầu cuối chụm lại, mỗi cuộn chịu điện áp pha. Đấu tam giác: các cuộn nối vòng, mỗi cuộn chịu điện áp dây. Đấu đúng theo nhãn động cơ và điện áp lưới; đấu sai làm động cơ yếu hoặc cháy.
- Điện áp ngắn mạch (Uk%) của máy biến áp
- Điện áp cần đặt vào cuộn sơ cấp, khi cuộn thứ cấp bị nối tắt, để dòng trong cuộn dây đạt định mức, tính bằng phần trăm điện áp định mức. Uk% càng nhỏ thì dòng ngắn mạch phía hạ áp càng lớn; máy phân phối thường có Uk khoảng 4–6%.
- Điện trở cách điện
- Điện trở giữa phần mang điện và vỏ, đất hoặc pha khác, đo bằng megomet ở điện áp một chiều cao (500 V, 1000 V). Giá trị lớn (hàng MΩ trở lên) nghĩa là cách điện còn tốt; giá trị thấp báo hiệu cách điện ẩm, bẩn hoặc hỏng.
- Đường cong cắt (B, C, D)
- Đặc tính cho biết MCB cắt tức thời ở dòng gấp bao nhiêu lần dòng định mức. Theo IEC 60898-1, đường cong B cắt ở 3–5 In, C ở 5–10 In, D ở 10–20 In.
H
- Hệ số công suất (cosφ)
- Tỷ số giữa công suất tác dụng (kW) và công suất biểu kiến (kVA), từ 0 đến 1. Cosφ thấp nghĩa là cùng một công suất có ích nhưng dòng điện lớn hơn, dây, máy biến áp phải gánh nhiều hơn; khách hàng lớn có cosφ dưới mức quy định phải trả thêm tiền công suất phản kháng.
- Hồ quang điện
- Tia lửa điện kéo dài giữa hai tiếp điểm khi chúng tách ra lúc đang có dòng chạy qua. Không khí giữa hai tiếp điểm bị ion hóa, dẫn điện và rất nóng. Thiết bị đóng cắt chỉ cắt xong mạch khi hồ quang đã tắt.
K
- Khả năng cắt ngắn mạch giới hạn (Icu)
- Dòng ngắn mạch lớn nhất mà aptomat cắt được an toàn theo thử nghiệm của IEC 60947-2, tính bằng kA. Icu phải lớn hơn hoặc bằng dòng ngắn mạch có thể xảy ra tại điểm lắp aptomat.
- Khả năng cắt ngắn mạch làm việc (Ics)
- Dòng ngắn mạch mà aptomat cắt được và sau đó vẫn làm việc bình thường, thường ghi bằng phần trăm của Icu (25, 50, 75 hoặc 100%). Ics càng gần Icu thì aptomat càng bền khi gặp sự cố.
- Khóa liên động (interlock)
- Cơ cấu ngăn hai thiết bị đóng cùng lúc khi việc đó gây ngắn mạch hoặc nguy hiểm, ví dụ hai contactor thuận – nghịch, hai aptomat nguồn lưới và máy phát. Có liên động điện bằng tiếp điểm NC và liên động cơ khí bằng bộ khóa cơ; mạch quan trọng dùng cả hai.
- Khung dòng (Inm) và dải dòng điện
- Khung dòng (Inm, frame size) là cỡ vỏ của aptomat, bằng dòng định mức lớn nhất trong cỡ đó. Mỗi khung có một dải dòng định mức để chọn, ví dụ khung 250 A có các mức 160, 200, 250 A.
L
- Loại sử dụng AC-1, AC-3, AC-4 của contactor
- Phân loại theo IEC 60947-4-1 cho biết contactor được thử nghiệm với loại tải nào. AC-1 cho tải điện trở, AC-3 cho động cơ lồng sóc khởi động và dừng bình thường, AC-4 cho động cơ đảo chiều, chạy nhắp. Cùng một contactor, dòng AC-1 lớn hơn nhiều so với AC-3.
- LOTO (khóa và treo thẻ)
- Quy trình an toàn khi sửa chữa, bảo trì: cách ly nguồn năng lượng, gắn khóa riêng của từng người vào điểm cách ly và treo thẻ ghi tên, để nguồn không thể bị đóng lại cho tới khi người làm việc tự tháo khóa.
M
- Mô-men siết (lực siết đầu cực, N·m)
- Mức lực vặn vít đầu cực mà nhà sản xuất quy định cho aptomat, contactor, thanh cái, đơn vị N·m. Siết đúng mô-men giúp mối nối có điện trở tiếp xúc thấp và bền; siết lỏng gây nóng, cháy, siết quá chặt làm toét ren, đứt sợi dây.
- Mức bảo vệ điện áp (Up) của SPD
- Điện áp lớn nhất còn lại trên các cực của thiết bị chống sét lan truyền (SPD) khi xả xung sét, tức mức điện áp mà thiết bị phía sau phải chịu. Up càng thấp, bảo vệ càng tốt; Up phải nhỏ hơn khả năng chịu xung của thiết bị cần bảo vệ.
N
- Ngõ ra PNP và NPN của cảm biến
- Hai kiểu ngõ ra bán dẫn của cảm biến DC. PNP khi tác động nối dây tín hiệu lên +V, tải đấu giữa tín hiệu và 0 V; NPN kéo dây tín hiệu về 0 V, tải đấu giữa +V và tín hiệu. Chọn sai kiểu thì PLC không nhận tín hiệu.
R
- Rơ le nhiệt
- Thiết bị bảo vệ động cơ khỏi quá tải và mất pha, thường lắp ghép ngay dưới contactor. Khi dòng động cơ vượt dòng chỉnh trong thời gian đủ lâu, rơ le nhiệt tác động làm contactor nhả, dừng động cơ.
S
- Số cực của aptomat (1P, 1P+N, 2P, 3P, 4P)
- Số dây dẫn mà aptomat, RCBO, cầu dao đóng cắt cùng lúc. 1P cắt một dây pha; 1P+N và 2P cắt cả pha và trung tính; 3P cắt ba pha; 4P cắt ba pha và trung tính.
T
- Tiếp điểm NO, NC và CO
- Cách gọi trạng thái của tiếp điểm khi thiết bị chưa tác động: NO (thường mở) hở mạch, NC (thường đóng) kín mạch. CO (chuyển đổi) có một chân chung chuyển giữa một chân thường đóng và một chân thường mở.
- Tính chọn lọc (selectivity)
- Khả năng của hệ thống bảo vệ chỉ cắt aptomat nằm gần sự cố nhất, còn aptomat phía trên và các nhánh khác vẫn đóng. Nhờ vậy một sự cố nhỏ không làm mất điện cả tòa nhà hay nhà xưởng.
- Tổ đấu dây máy biến áp (Dyn11)
- Ký hiệu cho biết cách đấu cuộn cao áp, cuộn hạ áp của máy biến áp ba pha và góc lệch pha giữa hai phía. Dyn11 là cao áp đấu tam giác, hạ áp đấu sao có dây trung tính, điện áp hạ áp lệch 330° so với cao áp.
- True RMS (giá trị hiệu dụng thực)
- Cách đo giá trị hiệu dụng (RMS) đúng với mọi dạng sóng, kể cả dòng điện, điện áp bị méo bởi biến tần, nguồn xung, đèn LED. Đồng hồ không có True RMS chỉ đo đúng khi dạng sóng là hình sin chuẩn.
- Tủ điện tổng (MSB), tủ phân phối và tủ nhánh
- Ba cấp tủ điện trong hệ thống hạ áp: tủ tổng (MSB) nhận điện từ máy biến áp, tủ phân phối chia điện cho từng khu vực, tủ nhánh cấp điện cho thiết bị. Mỗi cấp dùng loại aptomat khác nhau theo dòng điện và dòng ngắn mạch.
